Murat Ülker yazdı… Gıybet testi: Birini ısırır mısınız!

Kişisel blogunda çeşitli bahislerde fikirlerini lisana getiren Murat Ülker, bu haftaki yazısında ise “Gıybet” konusunu ele aldı.

“Günlük hayatta, işyerleri de dahil olmak üzere birçok sıradan konuşma yapıyoruz” diyerek hususa giren Ülker, “Eskiden bunları yalnızca kapalı odalarda yapardık, artık bunları dijital dünyada, whatsapp kümelerinde yapıyor, her yere, tıpkı hayvanların kokuları ile işaretlemesi üzere şanımız yürüsün diye yorum bırakıyoruz” dedi.

İşte Ülker’in çarpıcı yazısı:

YAMYAM MISINIZ SİZ? GIYBET Mİ YAPTINIZ YOKSA!

Günlük hayatta birçok şey konuşuyoruz. Tanıdığımız, tanımadığımız beşerler hakkında konuşuyoruz. Bildiğimiz, bilmediğimiz mevzularda yorum yapıyoruz. Bunları da bazen bilerek bazen bilmeden yapıyoruz. Evvelden bunları kapalı yerlerde, artık ise dijital dünyada, Whatsapp kümelerinde yapıyor, şanımız yürüsün diye yorum bırakıyoruz. Sanki bu konuşmaların hatta yazışmaların hangisi gıybet oluyor. Niçin kıymetli? Zira bu toplumu bozan, çözen çok büyük bir ahlaksızlık, berbat bir davranış. Semavi dinlerde birbirini yemek, ısırmak olarak tanımlanmış ve yasaklanmış. Zati genel ahlak prensipleri de bunu buyuruyor. Yoksa bu toplumsal ahlaksızlık toplumun birbirini yemesi, beşerler ortasında huzursuzluk ve toplumda çözülmeye neden oluyor. Evet gıybetin sonu nedir, iftira ile farkı, nasıl sakınırız… Altta yazdım kısaca!

Günlük hayatta, işyerleri de dahil olmak üzere birçok sıradan konuşma yapıyoruz. Bazen şahidimiz beşerlerle bazen de tanımadığımız beşerlerle ilgili konuşuyoruz. Bazen bildiğimiz bazen bilmediğimiz hususlarda yorum yapıyoruz. Bunları da bazen bilerek bazen bilmeden yapıyoruz. Evvelce bunları yalnızca kapalı odalarda yapardık, artık bunları dijital dünyada, whatsapp kümelerinde yapıyor, her yere, tıpkı hayvanların kokuları ile işaretlemesi üzere şanımız yürüsün diye yorum bırakıyoruz. Son günlerde gençlerin lisanıyla söylemem gerekirse, bu hususa taktım! Sanki bu konuşmaların hatta yazışmaların hangisi gıybet oluyor. Niçin değerli? Çok kolay, sizi bilmem ancak bir müslüman olarak ben kendi dilimle ve hatta parmağımın ucuyla günaha girmek istemiyorum, aslında bu da sizi güzel bir insan yapan davranışlardan biridir.

Bu ortada şunu da belirteyim tüm toplumlarda bu istenmeyen bir davranıştır; mesela İncil’de de birebir Müslümanlıktaki manasıyla “gıybet” katiyetle yasaklanmış ve önemli günahlar ortasında sayılıyor.

DEDİKODU İLE SÖYLENTİYİ AYIRAN NOKTA NEDİR?

Şimdi biraz pratik yapalım. Instagram’da bir arkadaşınızın postunun altına “ne kadar ikiyüzlüsün!” yazdığınızı düşünelim, bu “gıybet mi? Ya da yeniden bir arkadaşınızın postunun altına öbür bir arkadaşınız ile ilgili “ama o da çok çirkefleşiyor” yazdınız, ya bu gıybet mi? Pekala bir kişinin gerisinden öteki bir şahsa “o şöyle düşünüyor lakin bu fikir çok yanlış bir düşünce” dediniz, pekala ya bu gıybet mi? Ya da TV haberlerinde gördüğünüz bir siyasetçiyle ilgili olarak dönüp mesken halkına “ya ben bunun kadar dönek birini görmedim” dediniz, bu gıybet midir? Evet, ağ toplumu olmanın da tesiriyle “gıybet” dediğimiz olgu medya çağında o kadar sıradanlaştı ki, bu gıybeti olağan saymanın hem toplumun, hem şirketlerin, hem de bireylerin gereksiz yere güçlerini aldığını düşünüyorum. Pekala nedir gıybet tarifi? Her dedikodu gıybet midir? Dedikodu ile söylentiyi ayıran nokta nedir?

Bu bahiste bakacağım emniyetli kaynak Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (1). Ansiklopedi şöyle diyor: Gıybet, sözlükte “uzaklaşmak, gözden kaybolmak, saklı kalmak” üzere manalara gelen gayb kökünden türemiş bir isim olup aslında hem âlâ hem de berbat sözlerle anmayı söz etmekle birlikte terim olarak ekseriyetle “kötü sözlerle anma” manasında kullanımı yaygınlık kazanmıştır (Lisânü’l-ʿArab, “ġyb” md.; Tâcü’l-ʿarûs, “ġyb” md.).

Arapça’dan İngilizceye çevrilen kaynaklara baktığınızda da dedikodu (gossip) ile backbiting (çekiştirme) farklı manalarda kullanılmakta; birinin gerisinden makus konuşma çekiştirme sayılırken, biri ya da bir şeyle ilgili genel olarak uygun ya da berbat konuşma dedikodu olarak kabul edilmektedir (2). Söylenti (rumor) ise bir kişi ya da bir şeyl ilgi gerçek olmayan enformasyonun yayılmasıdır (3).

GIYBET ETMEK HARAM MI?

Kur’ân-ı Kerîm’de bir âyette (el Hucurat 49/12) gıybet (çekiştirme) yasaklanmış, “ölmüş bir din kardeşinin etini yemeye benzetilmesiyle” de bu davranışın çok iğrenç bir davranış olduğu vurgulanmıştır. Bu benzetmeden, meyyit etinin yenilmesi üzere gıybet etmenin de haram olduğu kararı çıkarılmıştır.

Başta hadisler olmak üzere İslâmî kaynaklarda, insan haklarının en değerlilerinden olan ve çoğunlukla “ırz” kavramıyla söz edilen kişiliğin dokunulmazlığı prensibine büyük paha verilmiştir. Buna nazaran bir kimsenin gıyabında gerek onun şahsıyla ilgili maddî, vücudu, dünyevî yahut mânevî, ruhî, ahlâkî ve dinî kusurlarından kelam edilmesi, gerekse çocukları, ebeveyni ve başka yakınlarının kusurlarının anlatılması gıybet (çekiştirme) sayılmıştır.

YALAN HABER VE GIYBET

Ayrıca gıybetin kelamla olduğu üzere yazı, ima, işaretle ve taklit üzere davranışlarla olabileceği de belirtilmiştir. Bu tıp kelam ve hareketlerin gerçeği söz etmesi onun gıybet olma niteliğini değiştirmez. Hakikaten Hz. Peygamber bu bahse dair hadisinde (mesajında) bir kişiyi kendisinde bulunan kusurlarla anmanın gıybet olduğunu, kendisinde bulunmayan bir kusuru ona isnat ederek aleyhinde konuşmanın ise iftira (bühtan) sayılması gerektiğini bildirmiştir. İslam alimleri günahkârlar, hatta kâfirler hakkında bile palavra bilgi vermenin, palavra haber yaymanın haram olduğunu belirtir.

Gıybetin haram olmasının nedeni insan onurunu zedeleyen, toplumda dargınlık ve düşmanlıklara yol açan bir davranış olmasıdır. Lakin bir kelam yahut hareketin gıybet sayılıp sayılmaması konuşanın niyetiyle yakından ilgilidir. İslam alimi, imam Nevevi’nin verdiği örneğe nazaran, bir müellifin rastgele bir problemde oburunun yanlış görüşüne yalnızca onu küçük düşürmek emeliyle yer vermesi gıybet sayılırsa da birebir görüşü bir yanlışı düzeltmek amacıyla yahut uygun niyete dayalı öteki bir sebeple aktarması gıybet olarak kabul edilemez. Hatta bu bazen bir misyon olur ve eser sahibine sevap kazandırabilir.

Gıybet muhakkak bir kişi yahut zümrenin erdem ve haysiyetini rencide etmesi, hasebiyle bireyler ortasındaki sevgi, hürmet ve barışa ziyan vermesi sebebiyle yasaklandığından bu türlü bir kişiyi kastetmeden genel olarak insanların makûs ve yanlış davranışlarından kelam etmek gıybet sayılmaz. Bir kişiyi dini kusurlarından ötürü gıyabında eleştirmenin gıybet sayılmayacağı ileri sürülmüşse de imam Gazzali insan onurunu öne çıkaran harika analizlerinde bu iddiayı reddetmiş ve âlâ niyete dayanmayan, kişinin yokluğunda yapılan her türlü tenkidin haram olduğunu belirtmiştir.

Gıybet yapmak üzere katılmak, dinlemek de haramdır. İslam alimleri, bir ziyan doğurma ihtimali yoksa kelamla yahut fiilî olarak gıybet edene mani olunması, bu mümkün olmazsa Enam mühletinin 68. ayetinin kararı uyarınca gıybet edilen meclisin terkedilmesi, bu da mümkün değilse gıybete karşı bir hoşnutsuzluk duygusu içinde öteki şeylerle uğraşılması gerektiğini belirtmişlerdir.

Gıybet yapan, katılan yahut şahit olanın bundan ötürü pişmanlık duyup, bir daha yapmamak kararıyla tövbe etmesi kaidedir. İslam alimlerinin çoğunluğu ilgili bir hadise dayanarak ayrıyeten hakkında gıybet edilen şahsa itiraf ve özürle helalleşmenin gerektiğini söylemişlerdir

Özetlersek (4);

1. Gıybet, bir kişinin öbür bir kişinin gerisinden konuşarak, duyduğunda üzüleceği yahut utanacağı bir kusurundan bahsetmesidir. Gıybet, dinen haramdır; ahlaki bir kusurdur, çok ayıptır. Gıybet birçok alim tarafından büyük günahlardan sayılmış, tövbe etmek kâfi görülmeyip gıybeti yapılan kimseden helallik alınması da gerekli görülmüştür.

2. Bir kişiyi kendisinde bulunan kusurlarla anmak gıybet, kendisinde bulunmayan bir kusuru ona isnat ederek aleyhinde konuşmak ise iftiradır (bühtan).

3. Anlatılanın/aktarılanın gerçek olması, yapılan işi gıybet olmaktan çıkarmaz. Aslında gerçek değilse daha ağır bir günah ve ahlaksızlık olan “iftira” demek gerekir.

4. Gıybet muhakkak bir kişi yahut zümrenin erdem ve haysiyetini rencide etmesi, hasebiyle müminler ortasındaki sevgi, hürmet ve barışa ziyan vermesi sebebiyle yasaklandığından bu hedefi taşımaksızın ve ismen belirtilmeksizin genel olarak insanların berbat ve yanlış davranışlarından kelam etmek gıybet sayılmamıştır.

5. Bir kimsenin yanlış görüşünü yahut davranışını yalnızca onu küçük düşürmek gayesiyle aktarmak gıybet sayılırsa da tıpkı görüşün bir yanlışı düzeltmek, görüşü eleştirip doğrusunu açıklamak niyetiyle aktarılması gıybet olmaz.

Sonuç olarak; Kuran’da meyyit eti yemeye benzetilen diğer bir haram yoktur. Bunun nedeni birçok araştırma ile de kanıtlandığı, bizim de dijital ve dijital olmayan medyada, ondan yayılan bilgilerle yakından deneyimlediğimiz üzere gıybetin toplumun, ailenin, şirketlerin, bireylerin güçlerini gereksiz yere alan (5), bölen, parçalayan, şiddet üreten, ahlakı zayıflatan tarafı olmasıdır. Gıybet toplumsal kötülük üretir, bu nedenle Kuran gıybeti hiçbir haramı tanımlamadığı kadar makus tanımlamıştır. Gıybet yüzüne söyleyemeyecek bir şeyi gerisinden konuşarak, yazarak karakter suikastı yapmaktır. O kişi kendi hakkında konuşulduğunu, yazıldığını bilse kendini savunabilir, prestijinin zayıflatılmasına mani olabilir. Burada arttan kime, küçük bir kümeye mı, yalnızca bir aile üyesine mi yoksa elli kişilik kümeye mı “gıybet” yapıldığı değerli değildir. Bir şahsa bile yapılsa gıybet gıybettir.

O vakit Instagram’da, ekşi kelamlık üzere bir platformda birinin karakter özelliklerine yapılmış saldırıyı “yüzüne” yapılmış sayabilir miyiz? Bu mevzuların hala İslami literatürde akademik olarak çalışılmış hususlar olmaması yadırganacak bir durumdur. Halbuki toplumsal medya, platformlar halka açıktır; yani kamusal alandır ve saldırılan kişi de haberdar olup gidip kendini savunabilir, diyebilirsiniz. Bence değil! Zira o kişinin haberi olabileceği üzere hiç haberi olmayabilir de, birçok kişi o berbat yorumu okumuş ve saldırılan kişinin verdiği yanıtı ise hiçbir vakit okumayacak olabilir. Bu nedenle örtülü ya da açık her türlü akının (trolleme dahil) haram ve ahlaksız bir davranış olduğunu düşünüyorum.

Aynı halde bir kişinin görüşlerinin makus niyetle büsbütün karakterine ziyan verecek formda eleştirilmesinin de haram ve ahlaksızlık olduğunu düşünüyorum. Uygun niyetle, görüşlere, bahislere yönelik olumlu ya da olumsuz bilgi paylaşımı ise o toplumun faydasına olacaktır. Pekala diğerinin gerisinden konuşmamayı, yazmamayı, makûs niyetle onu eleştirmemeyi becerebilir miyiz? Muhakkak evet. Konuşmamayı, yazmamayı, fotoğrafını, görüntüsünü post etmemeyi becerebiliriz. Yalnızca kendimize soracağımız şu dört soruya karşılık vererek:

1. Söyleyeceğim şey o kişinin ferdî (karakter) özelliği ile ilgili mi?

2. Bunu söylediğimde onun etini yemiş yahut İngilizce tabiri ile gerisinden ısırmış yani prestijine ziyan vermiş olur muyum?

3. Bunu o kişinin yüzüne söyleyebilir miydim?

4. Bunu medyada (dijital dahil) yazsam yüzüne söylemiş üzere olur muyum ve o da herkesin okuyacağı halde karşılık verebilir mi?

Gıybet çok tehlikeli ve yaygın, toplumsal ve ahlaki kötülüklerden biri haline geldi, bilhassa Müslüman bir hayat sürmeye çalışanların kültürel utanma hislerini farkında olmadan parçalıyor, yok ediyor. İş yerlerinde odağı dağıtıyor. Gıybetin sebepleri kin ve öfke, kibir, sohbet ve yarenlik hedefi, oburunu kötüleyerek kendi prestijini yükseltme kanısı, rekabet, sempati kazanmak ve kıskançlık halinde sıralanmış, gıybet yapmaktan sakınmak için bu sebeplerin ortadan kaldırılması tavsiye edilmiştir.

Bence gerçek bir uygun insan gıybetten kaçınmak için çabalamalı, egosunu denetim etmeli ve kendini bu türlü davranmaya motive etmelidir. Bu ortada dedikodunun kültürel öğrenme sağladığı insanların gözlemleme yoluyla bir toplumdaki davranışları birbirlerine öğrettikleri sonucuna varan birçok araştırma vardır (6). İşte ben de tam bu noktada davranışlarımızla örnek olmamız gerektiğini, gerçek örnek davranışları oluşturmamız gerektiğini düşünüyorum. Bu asla birinin etini yemek yahut gerisinden ısırmak olmamalıdır!

Yazımı gelin Yunus Emre’nin şiirinden bir alıntıyla bitirelim: Kelam ola kese savaşı kelam ola bitire başı, kelam ola agulu aşı balıla yağ ide. Yani Yunus Emre: “Söz olur savaşı sona erdirir, kelam olur (manevi) yarayı güzelleştirir, kelam olur zehirli aşı bal ile yağ eder” diyor (7).

Ülker’in yazısındaki numaralarla işaretlediği alıntılara ve yazının sonunda paylaşılan kaynakçaya buradan ulaşabilirsiniz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.